Hiểu được ý thức luôn là một thách thức lớn trong khoa học, đặc biệt là khi nói đến các loài động vật.

Chúng ta thường liên tưởng ý thức với con người và một số loài linh trưởng, nhưng rất khó để hình dung liệu những loài như chim, côn trùng hay cá có bất kỳ trải nghiệm ý thức nào không.

Tuy nhiên, một thí nghiệm gần đây được thực hiện tại Đại học Tübingen Đức cho thấy rằng chim, đặc biệt là quạ, có thể sở hữu những trải nghiệm chủ quan.

Ý thức là gì và chúng ta hiểu nó như thế nào?

Ý thức là một khái niệm phức tạp, thường được chia thành ba cấp độ. Cấp độ đầu tiên, cảm giác (sentience), liên quan đến khả năng có những trải nghiệm chủ quan hoặc một góc nhìn cá nhân. Cấp độ thứ hai, nhận thức (sapience), liên quan đến suy nghĩ và hình thành ý kiến. Cấp độ thứ ba là tự nhận thức (self-awareness), tức là hiểu được sự tồn tại của chính mình.

Chứng minh rằng chim có thậm chí một mức độ cảm giác cơ bản sẽ có tác động rất lớn đến sự hiểu biết của chúng ta về ý thức động vật. Bởi lẽ, chim không có vỏ não, một cấu trúc được liên kết với ý thức ở loài thú, nên việc chứng minh chúng sở hữu cảm giác sẽ thách thức những quan điểm truyền thống.

Khoa học đằng sau nhận thức của loài chim

Để có cái nhìn sâu hơn, các nhà khoa học đã ghi lại hoạt động tế bào thần kinh trong não của quạ. Kết quả rất rõ ràng: những con chim phản ứng khác nhau trước các kích thích mờ nhạt, và các tế bào thần kinh chỉ hoạt động khi quạ báo cáo đã nhìn thấy thứ gì đó. Hoạt động này diễn ra ở một phần cụ thể của não chim gọi là nidopallium caudolaterale (NCL), một cấu trúc khác biệt với vỏ não trước của con người. Điều thú vị là vùng trong não chim là duy nhất ở loài chim, và các chức năng của nó dường như tương tự với vỏ não trước của động vật có vú.

Điều này có ý nghĩa gì đối với việc hiểu ý thức?

Những phát hiện từ thí nghiệm này mang ý nghĩa to lớn đối với việc nghiên cứu ý thức trong vương quốc động vật. Quạ và con người đã tách biệt trên cây tiến hóa từ hơn 320 triệu năm trước.

Thí nghiệm: Kiểm tra nhận thức của chim

Trong một nghiên cứu do Giáo sư Andreas Nieder dẫn đầu, chúng tôi đã quan sát cách quạ phản ứng với các kích thích hình ảnh. Những con quạ được huấn luyện để nhận biết và phản hồi với các hình ảnh được chiếu trên màn hình. Một số hình ảnh rõ ràng, trong khi những hình ảnh khác rất mờ nhạt. Khi kích thích khó nhìn thấy, quạ đôi khi báo cáo rằng chúng thấy gì đó, đôi khi lại không. Sự không nhất quán này, đặc biệt là khi đầu vào hình ảnh yếu, không thể được giải thích chỉ bằng các giới hạn vật lý như thị lực.

Tâm trí của chim có đang đánh lừa chúng không?

Thậm chí đáng kinh ngạc hơn là phát hiện ra rằng đôi khi những con quạ báo cáo nhìn thấy thứ gì đó trong khi thực tế không có gì ở đó. Hiện tượng này, nơi mà đôi mắt của chúng ta đánh lừa chúng ta để thấy những thứ không tồn tại, cũng được quan sát thấy ở quạ. Điều này cho thấy chúng có thể trải nghiệm một thực tại chủ quan, tương tự như cách con người có thể thấy ảo giác hay ảo ảnh.

Ý tưởng rằng chim có trải nghiệm chủ quan mở ra những khả năng mới về cách chúng ta hiểu ý thức và trí óc của động vật. Mặc dù nghiên cứu tập trung vào quạ, các nghiên cứu tương tự có thể mở rộng kiến thức của chúng ta về cách ý thức tồn tại ở nhiều loài khác nhau.

Kết quả của thí nghiệm này có ý nghĩa sâu rộng đối với mối quan hệ giữa con người và động vật, cũng như đối với sự hiểu biết của chúng ta về thế giới tự nhiên nói chung!