Hãy tưởng tượng bạn bước vào thế giới của một chú ong mật. Mặc dù nhỏ bé—đôi cánh của bạn dài chưa đầy một centimet và cơ thể nặng chưa đến một gam, nhưng thế giới quanh bạn chẳng hề tầm thường!
Bạn bay qua những cảnh quan rộng lớn, nơi có những sinh vật và cây cối khổng lồ, trong khi đôi mắt sắc bén của bạn phát hiện ra những màu sắc và hoa văn mà con người không thể nhìn thấy.
Và những chiếc râu của bạn, nhạy bén trước những mùi hương yếu ớt từ những bông hoa ở xa, bổ sung thêm một lớp trải nghiệm cảm giác đầy ấn tượng.
Trong nhiều năm, các nhà khoa học đã đưa ra giả thuyết rằng ong có thể sở hữu một giác quan đặc biệt mà con người không có khả năng phát hiện điện tĩnh. Dạng điện này tích tụ trên các vật thể khi chúng di chuyển qua không khí, là thứ chúng ta đều đã từng cảm nhận: bạn có bao giờ bị giật điện sau khi đi trên thảm chưa?
Trong khi các sinh vật sống dưới nước như cá mập hay lươn có thể cảm nhận được điện trong môi trường nước là một chất dẫn điện tự nhiên—không khí không dẫn điện hiệu quả như vậy. Tuy nhiên, nó vẫn đủ để tạo ra ảnh hưởng đối với một số loài sinh vật.
Năm 2013, một nghiên cứu đột phá do Daniel Robert, một nhà sinh thái học giác quan tại Đại học Bristol, dẫn đầu đã khám phá ra khả năng của ong trong việc phát hiện và phân biệt giữa các trường điện phát ra từ hoa. Phát hiện này mở ra một lĩnh vực nghiên cứu mới, cho thấy rằng các loài sinh vật khác, bao gồm cả nhện và ve, cũng tận dụng thế giới điện này.
Phát hiện này có những ý nghĩa sinh thái quan trọng. Các ký sinh trùng, như ve và giun tròn, có thể bám vào các trường điện từ của vật chủ lớn hơn. Nhện, thông qua một hành vi gọi là “ballooning,” giăng một sợi tơ vào không trung để hút điện tích, cho phép chúng di chuyển qua những khoảng cách lớn.
Khái niệm về "cảm nhận điện trên không," như lĩnh vực này được biết đến, vẫn còn ở giai đoạn sơ khai, nhưng nó hứa hẹn sẽ khám phá ra những khía cạnh mới của thế giới tự nhiên. Như Anna Dornhaus, một nhà sinh thái học hành vi tại Đại học Arizona, quan sát, lĩnh vực nghiên cứu đang phát triển này có thể làm sáng tỏ những tương tác trong tự nhiên mà trước đây chưa ai từng nghĩ đến.
Một phát hiện đặc biệt thú vị đến từ công trình của Víctor Ortega-Jiménez, người đã phát hiện ra bản chất tĩnh điện của mạng nhện. Khi thử nghiệm với điện tĩnh, ông nhận thấy rằng một mạng nhện mang điện tích âm sẽ thu hút các côn trùng mang điện tích dương, như ruồi hoặc rệp.
Tầm quan trọng của điện tĩnh trong thế giới côn trùng không chỉ dừng lại ở các hành vi riêng lẻ. Đối với những sinh vật nhỏ bé này, lực tĩnh điện là một công cụ mạnh mẽ có thể ảnh hưởng đến sự sống còn, di cư, và thậm chí vai trò của chúng trong việc thụ phấn. Ví dụ, ong, khi hút mật, có thể tích lũy điện tĩnh cho phép phấn hoa nhảy lên cơ thể chúng mà không cần tiếp xúc vật lý tăng hiệu quả thụ phấn.
Tại Đại học Bristol, các nhà nghiên cứu như Sam England đang điều tra cách điện tĩnh ảnh hưởng đến các loài côn trùng như bướm đêm và bướm. Nghiên cứu của ông gợi ý rằng bướm, thông qua việc bay, có thể tích lũy một lượng điện tĩnh đáng kể, điều này có thể giúp chúng thu thập phấn hoa hoặc tránh kẻ thù. Khả năng phát hiện những trường điện vô hình này có thể mang lại lợi thế sống còn cho những loài sinh vật này.
Nhưng điều này có ý nghĩa gì đối với sự tiến hóa? Liệu sự nhạy cảm với điện tĩnh có thể là một đặc điểm thích nghi giúp các loài phát triển mạnh mẽ không? Đây là một câu hỏi bỏ ngỏ. Một số nhà nghiên cứu, như Benito Wainwright, thận trọng rằng mặc dù các trường điện không thể phủ nhận đóng vai trò quan trọng trong sinh thái của các sinh vật này, vẫn chưa rõ liệu các đặc điểm này tiến hóa đặc biệt để phục vụ mục đích này hay chỉ xuất hiện một cách ngẫu nhiên.
Ngày càng rõ ràng rằng điện tĩnh là một lực ảnh hưởng đáng kể đến thế giới tự nhiên, ngay cả khi nó vẫn còn hầu như vô hình với mắt người.
Khi các nhà khoa học tiếp tục khám phá lớp ẩn của môi trường này, rất có thể nhiều hành vi phức tạp mà chúng ta quan sát được ở côn trùng—thụ phấn, tránh kẻ thù, di cư—có thể chịu ảnh hưởng từ những lực điện tinh vi này. Càng tìm hiểu, chúng ta càng nhận ra: thế giới của côn trùng có nhiều sự hiện diện của điện hơn chúng ta từng tưởng tượng!
