Việc sử dụng ký hiệu để biểu thị số lượng chưa biết đã có từ hàng ngàn năm trước. Người Ai Cập cổ đại dùng thuật ngữ "ha-oo" để chỉ một số lượng chưa xác định, mang ý nghĩa "một lượng nào đó".
Tương tự, nhà toán học Hy Lạp cổ đại Diophantus cũng sử dụng chữ cái để biểu thị ẩn số, nhưng quá trình chuẩn hóa phương pháp này diễn ra khá chậm.
Đến thế kỷ 16, các nhà toán học châu Âu bắt đầu hoàn thiện cách ký hiệu ẩn số: năm 1559, nhà toán học Pháp François Viète sử dụng các nguyên âm như A, E, I để biểu thị ẩn số và các phụ âm như B, C, D để biểu thị hằng số. Mãi đến năm 1637, khi nhà toán học người Pháp René Descartes giới thiệu việc sử dụng X, Y và Z để biểu thị ẩn số trong cuốn Hình học của ông, cách ký hiệu này mới thực sự trở nên phổ biến. Nhưng tại sao X lại trở thành biểu tượng chung cho điều chưa biết? Có một số giả thuyết giải thích hiện tượng này.
Bốn giả thuyết về việc sử dụng X
1. Ảnh hưởng của các nhà toán học Đức
Một số nhà sử học cho rằng các nhà toán học Đức đã sử dụng X để biểu thị ẩn số từ trước khi Descartes chính thức hóa ký hiệu này. Truyền thống có sẵn này có thể đã ảnh hưởng đến quyết định của ông.
2. Sự tương đồng với các ký hiệu trước đó
Nhà toán học người Ý Rafael Bombelli từng sử dụng ký hiệu số 1 gạch chéo để biểu thị ẩn số. Ký hiệu này có nét giống với chữ X, và điều đó có thể đã truyền cảm hứng cho việc chọn chữ cái này làm đại diện cho giá trị chưa biết trong toán học.
3. Ảnh hưởng từ tiếng Ả Rập và sự tiến hóa của "shai"
Trong toán học Ả Rập, từ để chỉ một số lượng chưa biết là shai (شيء), nghĩa là "vật" hoặc "điều gì đó". Khi các văn bản toán học Ả Rập được dịch sang tiếng Tây Ban Nha thời Trung Cổ, cách phát âm của shai đã ảnh hưởng đến từ xei trong tiếng Tây Ban Nha. Theo thời gian, chữ X được sử dụng làm ký hiệu viết tắt cho ẩn số, giữ lại nguồn gốc từ tiếng Ả Rập.
4. Lý do thực tế trong in ấn
Vào thời kỳ đầu của công nghệ in ấn, chữ cái X ít được sử dụng, khiến các nhà in thường có sẵn số lượng lớn loại chữ này. Descartes có thể đã chọn X đơn giản vì nó dễ sử dụng và không gây nhầm lẫn khi in ấn các phương trình toán học.
X: biểu tượng của điều chưa biết
Theo thời gian, X không chỉ dừng lại ở lĩnh vực toán học mà còn trở thành biểu tượng chung cho điều bí ẩn. Ví dụ, trong thế kỷ 20, thuật ngữ "Thế hệ X" được dùng để chỉ một thế hệ chưa có đặc điểm rõ ràng. Tương tự, loạt phim Hồ sơ X của FBI sử dụng chữ X để ám chỉ các vụ án chưa có lời giải.
Di sản trường tồn
Việc sử dụng rộng rãi chữ X để biểu thị điều chưa biết là minh chứng cho sự đơn giản và tinh tế trong quy ước toán học của Descartes. Từ một lựa chọn mang tính thực tiễn, X đã phát triển thành một biểu tượng văn hóa mạnh mẽ, đại diện cho sự bí ẩn, khám phá và hành trình tìm kiếm câu trả lời. Dù là trong toán học, khoa học viễn tưởng hay các phong trào văn hóa, X vẫn luôn gợi lên sự tò mò và biểu trưng cho điều chưa biết.
