Nhu cầu xã hội của con người không cố định mà biến đổi theo từng giai đoạn của cuộc đời. Việc hiểu rõ những thay đổi này có thể giúp chúng ta xây dựng các mối quan hệ ý nghĩa hơn, theo nghiên cứu.
Khi phải lựa chọn giữa gặp gỡ người mới hay dành thời gian bên bạn thân, nhiều người thường nghĩ rằng điều này phụ thuộc vào tính cách hướng nội hay hướng ngoại.
Tuy nhiên, một yếu tố quan trọng nhưng ít được chú ý hơn lại là tuổi tác là yếu tố định hình xu hướng giao tiếp của chúng ta một cách sâu sắc. Tình bạn mang lại nhiều lợi ích ở mọi giai đoạn cuộc sống, giúp cải thiện sức khỏe và kéo dài tuổi thọ, theo các nghiên cứu chuyên sâu. Ở tuổi xế chiều, tình bạn thậm chí trở thành nguồn vui và sự mãn nguyện lớn nhất. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng việc thường xuyên tương tác với bạn thân mang lại hạnh phúc hơn so với thời gian dành cho gia đình ở giai đoạn này.
Một lý do quan trọng là tình bạn thường dễ chịu hơn, ít căng thẳng hơn so với các mối quan hệ gia đình. Một nghiên cứu tại Mỹ với những người trên 65 tuổi cho thấy họ đánh giá các cuộc gặp gỡ với bạn bè là dễ chịu hơn so với khi ở bên gia đình. Kết quả này trái ngược với quan điểm trước đây cho rằng gia đình là chỗ dựa chính cho người cao tuổi.
Tuy nhiên, người lớn tuổi có cách duy trì tình bạn rất khác so với người trẻ. Trong khi người trẻ có xu hướng tìm kiếm nhiều mối quan hệ mới, người già lại chủ động thu hẹp vòng tròn xã hội của mình, theo Katherine Fiori, giáo sư tâm lý học tại Đại học Adelphi, New York. Cách tiếp cận có chọn lọc này có nhiều lợi ích nhưng cũng đi kèm với những thách thức cần được cân nhắc.
Mở rộng hay thu hẹp
Sự thu hẹp có chủ đích này khiến người già loại bỏ những mối quan hệ hời hợt, qua đó tăng “mật độ cảm xúc” trong mạng lưới xã hội của họ. Việc này tạo nên một nhóm thân thiết hơn, nơi mà người già thường bao dung và tích cực hơn với những người họ giữ lại, bởi họ muốn tận hưởng trọn vẹn khoảng thời gian còn lại bên nhau.
Xu hướng tập trung vào niềm vui này cũng phù hợp với những nghiên cứu khác về thái độ tích cực ở tuổi già. So với người trẻ, người già thường có cái nhìn lạc quan hơn, tập trung vào những kỷ niệm và sự kiện vui vẻ—một hiện tượng được gọi là “hiệu ứng tích cực”.
Điều thú vị là sự ưu tiên cho các mối quan hệ thân thiết và tích cực không chỉ giới hạn ở người già. Khi người trẻ đối diện với sự hữu hạn của thời gian, họ cũng có xu hướng tập trung vào các mối quan hệ ý nghĩa hơn, theo một nghiên cứu năm 2016. Trong đại dịch Covid-19, xu hướng này càng rõ nét ở mọi lứa tuổi: người trẻ giảm bớt các mối quan hệ xã giao, còn người già vẫn giữ thói quen vốn có của họ là duy trì ít nhưng sâu sắc.
Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự thay đổi này chủ yếu xuất phát từ nhận thức về thời gian còn lại, hơn là số tuổi thực tế. Nói cách khác, cách mỗi người nhìn nhận về quỹ thời gian của mình có ảnh hưởng lớn hơn đến sở thích giao tiếp so với chính độ tuổi của họ.
Đón nhận bạn mới
Dù tập trung vào các mối quan hệ thân thiết mang lại nhiều lợi ích, các chuyên gia vẫn khuyến nghị nên giữ thái độ cởi mở với tình bạn mới. Fiori và cộng sự cảnh báo rằng việc thu hẹp quá mức mạng lưới xã hội có thể gây tác động tiêu cực. Thật bất ngờ, không có bằng chứng nào cho thấy việc chỉ tập trung vào các mối quan hệ gần gũi sẽ giúp cải thiện sức khỏe tinh thần hay thể chất ở bất kỳ độ tuổi nào.
Mỗi mối quan hệ có một vai trò riêng, theo Fiori. Nếu những người thân thiết mang lại sự hỗ trợ về mặt tình cảm và thực tế, thì các mối quan hệ khác lại giúp kích thích trí tuệ và mang đến niềm vui giải trí. Tình bạn, với tính chất tự nguyện và không ràng buộc, có khả năng đáp ứng những nhu cầu này một cách đặc biệt.
Alexandra Thompson, chuyên gia nghiên cứu sức khỏe tâm lý tại Đại học Newcastle (Anh), cũng đồng tình rằng tình bạn bổ sung cho mối quan hệ gia đình bằng cách tạo ra những kết nối dựa trên sở thích chung và nâng cao tâm trạng. Khác với tình thân, vốn thường đi kèm với trách nhiệm, tình bạn được duy trì dựa trên sự lựa chọn và niềm vui chung.
Bạn bè như gia đình
Một số tình bạn có thể sâu sắc đến mức trở thành mối quan hệ thân thiết như gia đình. Những mối quan hệ này, còn được gọi là “gia đình tự chọn”, kết hợp sự gắn bó của tình thân với niềm vui của tình bạn, theo Fiori.
Đối với một số nhóm người, gia đình tự chọn đóng vai trò vô cùng quan trọng, đặc biệt với thế hệ lớn tuổi từng trải qua sự phân biệt đối xử hay bị gia đình ruồng bỏ. Tương tự, những người không có con cái cũng có xu hướng dựa vào bạn bè nhiều hơn khi về già.
Dù tập trung vào các mối quan hệ thân thiết, ta vẫn có thể tận hưởng những kết nối xã hội rộng hơn, theo Thompson. Chất lượng quan trọng hơn số lượng trong tình bạn, và những trải nghiệm hay sở thích chung là nền tảng cho một mối quan hệ bền vững.
Có phải 4 là con số vàng?
Nghiên cứu của Thompson đã tìm ra con số tối ưu để giảm bớt cảm giác cô đơn và tăng cường sức khỏe tinh thần ở người lớn tuổi: bốn người bạn thân. Bà kết luận rằng có bốn người bạn thân mang lại lợi ích tối đa, và thêm nhiều hơn con số này không tạo ra tác động đáng kể.
Việc khuyến khích mọi người phát triển mối quan hệ hiện có hoặc tạo dựng những tình bạn mới có chất lượng có thể mang lại lợi ích lớn cho cuộc sống. Ở tuổi già, tình bạn không chỉ cải thiện sức khỏe tinh thần mà còn tăng cường trí nhớ và thể chất. Nghiên cứu cho thấy những người có kết nối xã hội vững chắc có tỷ lệ sống sót cao hơn 50% so với những người thiếu các mối quan hệ này.
Tạo cơ hội kết bạn
Dù có nhiều lợi ích, người cao tuổi lại gặp không ít rào cản khi muốn kết bạn. Không còn môi trường xã hội tự nhiên như trường học hay nơi làm việc, cộng với sự mất mát người thân và suy giảm thể chất, khiến việc gặp gỡ người mới trở nên khó khăn. Ngoài ra, những người hướng nội cũng có thể cảm thấy ngại ngùng khi bắt đầu một mối quan hệ mới.
Giới tính cũng ảnh hưởng đến sự cô lập xã hội, khi đàn ông lớn tuổi thường có ít mối quan hệ hơn phụ nữ. Phụ nữ thường đóng vai trò “người kết nối” trong gia đình và bạn bè, giúp duy trì các mối quan hệ bền chặt hơn.
Theo Fiori, tư duy đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các kết nối xã hội. Nhận thức tiêu cực về tuổi già có thể khiến một người thu mình lại, trong khi thái độ tích cực sẽ thúc đẩy họ tham gia vào các hoạt động mới và xây dựng thêm nhiều mối quan hệ ý nghĩa.
Vừa vận động vừa kết bạn
Thompson nhấn mạnh vai trò của các hoạt động xã hội thông qua những chương trình như "Every Move Matters" tại Anh. Kết hợp giữa thể dục và giao lưu, chương trình này giúp 81% người tham gia giảm bớt cảm giác cô đơn, cho thấy tầm quan trọng của những cơ hội gặp gỡ có tổ chức.
Kết nối qua công nghệ
Công nghệ đang mở ra những cơ hội mới để người lớn tuổi kết nối và tương tác. Nghiên cứu cho thấy việc sử dụng các thiết bị như máy tính bảng giúp họ duy trì liên lạc với gia đình và bạn bè, nâng cao chất lượng cuộc sống. Nâng cao kỹ năng số cho người lớn tuổi có thể góp phần tăng cường những kết nối này.
Hướng tới sự gắn kết hơn
Thế hệ ngày nay có xu hướng duy trì tình bạn lâu dài hơn, phản ánh thái độ tích cực hơn về tuổi già. Các nhà nghiên cứu dự đoán rằng những thế hệ sau sẽ càng coi trọng tình bạn hơn nữa, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nuôi dưỡng những kết nối ý nghĩa suốt đời.
