Việc giật mình tỉnh giấc có thể mang lại cảm giác hoang mang, thậm chí là sợ hãi. Cảm giác chấn động hoặc giật nảy bất ngờ—thường đi kèm với nhịp tim đập nhanh—có thể khiến bạn tự hỏi tại sao chuyện đó lại xảy ra và liệu đó có phải là vấn đề đáng lo ngại hay không.

Hiện tượng này, được gọi là "giật mình khi ngủ" (hypnic twitch hay sleep start), phổ biến một cách đáng ngạc nhiên và thường vô hại. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu các nguyên nhân có thể gây ra tình trạng giật mình tỉnh giấc, cũng như khám phá những cách giúp giảm thiểu các gián đoạn đột ngột này đối với giấc ngủ của bạn.

1. Giật cơ khi ngủ (Hypnic Twitch): Giải mã hiện tượng "sleep start"

Giật cơ khi ngủ là gì?

Một trong những lý do phổ biến nhất khiến chúng ta đột ngột tỉnh giấc là hiện tượng được gọi là giật cơ khi ngủ (hay còn gọi là "sleep start" - cú giật khi bắt đầu ngủ). Đây là tình trạng co cơ ngắn, không tự chủ, thường xảy ra khi bạn đang chuyển từ trạng thái thức sang trạng thái ngủ. Mặc dù cú giật này có thể đi kèm với cảm giác đột ngột như đang rơi xuống hoặc một giấc mơ sống động, nhưng nó thường vô hại và hầu như ai cũng từng gặp phải vào một thời điểm nào đó. Bác sĩ Emily Grant, một chuyên gia về giấc ngủ, giải thích: "Giật cơ khi ngủ là một phần tự nhiên của quá trình đi vào giấc ngủ và chúng thường dễ nhận thấy hơn trong các giai đoạn ngủ nông. Cảm giác rơi xuống hoặc cơn co thắt cơ đột ngột là cách cơ thể chuyển đổi từ trạng thái thức sang ngủ; trong một số trường hợp, hiện tượng này có thể bị kích hoạt bởi căng thẳng hoặc mệt mỏi."

Tại sao hiện tượng này xảy ra?

Nguyên nhân chính xác gây ra tình trạng giật cơ khi ngủ vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn, nhưng có một số yếu tố có thể góp phần vào sự xuất hiện của chúng. Một giả thuyết phổ biến cho rằng hiện tượng này xảy ra do sự "phát tín hiệu sai lệch" của hệ thần kinh trong quá trình chuyển đổi từ trạng thái thức sang ngủ. Sự sai lệch này có thể khiến các cơ co lại đột ngột, và não bộ sẽ diễn giải phản ứng đó thành cảm giác như đang bị rơi xuống. Giật cơ khi ngủ thường xảy ra nhất khi bạn đang bị căng thẳng, lo âu hoặc quá mệt mỏi; những trạng thái này có thể gây mất cân bằng trong quá trình cơ thể chuyển sang giấc ngủ. Trong một số trường hợp, giật cơ khi ngủ cũng có thể liên quan đến quá trình thư giãn tự nhiên của cơ thể. Khi các cơ bắt đầu thả lỏng, não bộ có thể nhầm lẫn đây là dấu hiệu của nguy hiểm, dẫn đến phản ứng giật cơ đột ngột. Mặc dù các hiện tượng này thường vô hại, nhưng đôi khi chúng có thể làm gián đoạn giấc ngủ và khiến bạn cảm thấy bồn chồn hoặc mệt mỏi vào ngày hôm sau.

2. Căng thẳng và lo âu: Các yếu tố kích hoạt về mặt cảm xúc

Tác động của căng thẳng đến giấc ngủ

Căng thẳng và lo âu là những yếu tố cảm xúc phổ biến gây ra tình trạng thức giấc đột ngột. Khi bạn cảm thấy lo âu, phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy" (fight-or-flight) của cơ thể có thể trở nên quá mức, khiến cơ thể khó thư giãn hoàn toàn trong khi ngủ. Trạng thái hưng phấn cao độ này có thể dẫn đến các cơn giật cơ khi ngủ (hypnic twitches) thường xuyên hơn, hoặc thậm chí khiến bạn choàng tỉnh sau một giấc mơ sống động hay ác mộng. Tiến sĩ William Turner, một nhà tâm lý học chuyên về các rối loạn giấc ngủ, giải thích: "Những người chịu nhiều căng thẳng thường gặp phải các vấn đề về giấc ngủ, bao gồm cả tình trạng thức giấc đột ngột. Các hormone căng thẳng như cortisol duy trì ở mức cao trong cơ thể, ngăn cản hệ thần kinh thư giãn hoàn toàn, từ đó có thể kích hoạt những lần thức giấc bất ngờ này."

Vai trò của hệ thần kinh

Khi bạn bị căng thẳng hoặc lo âu, hệ thần kinh giao cảm vẫn duy trì trạng thái cảnh giác cao độ ngay cả khi bạn đang ngủ. Trạng thái căng thẳng liên tục này có thể cản trở các giai đoạn ngủ sâu và phục hồi, làm tăng nguy cơ thức giấc đột ngột. Ngoài ra, lo âu còn khiến bạn nhạy cảm hơn với những cảm giác nhỏ trên cơ thể, từ đó làm tăng mức độ dữ dội của các cú giật mình hoặc co giật cơ. Việc kiểm soát căng thẳng thông qua các kỹ thuật thư giãn như thiền, hít thở sâu hoặc thực hành chánh niệm có thể giúp giảm tần suất của các lần thức giấc đột ngột này. Xây dựng thói quen thư giãn trước khi đi ngủ và hạn chế sử dụng caffeine hay các thiết bị điện tử cũng góp phần cải thiện chất lượng giấc ngủ tổng thể.

Việc đột ngột thức giấc – dù là do giật cơ khi ngủ, căng thẳng hay một vấn đề sức khỏe tiềm ẩn – là tình trạng phổ biến mà hầu như ai cũng từng gặp phải vào một thời điểm nào đó. May mắn thay, trong đa số trường hợp, những lần thức giấc đột ngột này đều vô hại và có thể được khắc phục thông qua việc điều chỉnh lối sống, áp dụng các biện pháp giảm căng thẳng cũng như duy trì thói quen ngủ lành mạnh.