Bạn đã bao giờ tưởng tượng một chú cá heo sử dụng công cụ như con người chưa? Nghe có vẻ như khoa học viễn tưởng, nhưng thực tế, cá heo là một trong số ít loài động vật ngoài người được biết đến có khả năng sử dụng công cụ trong tự nhiên.

Hành vi đáng kinh ngạc này không chỉ tiết lộ trí thông minh mà còn cả khả năng thích nghi của chúng trong những môi trường khắc nghiệt. Hôm nay, hãy cùng khám phá thế giới thú vị về cách sử dụng công cụ của cá heo và tìm hiểu xem điều đó cho chúng ta biết gì về bộ não phức tạp của chúng.

Sử dụng công cụ ở động vật là gì?

Trước khi tập trung vào cá heo, điều quan trọng là phải định nghĩa "sử dụng công cụ" theo cách hiểu của các nhà khoa học. Trong thế giới động vật, sử dụng công cụ thường có nghĩa là một loài động vật thao tác với một vật thể để đạt được mục tiêu - thường là để thu thập thức ăn, tự vệ hoặc tương tác với môi trường một cách hiệu quả hơn. Việc sử dụng công cụ đã được quan sát thấy ở các loài như tinh tinh, quạ, voi, và bây giờ là cá heo, đưa những loài động vật có vú biển này vào nhóm động vật thông minh ưu tú.

Cá heo mang bọt biển ở Vịnh Cá Mập

Một trong những trường hợp sử dụng công cụ thú vị nhất của cá heo xảy ra ở Vịnh Cá Mập, Úc. Tại đây, người ta đã quan sát thấy một nhóm cá heo mũi chai thực hiện một hành vi kiếm ăn độc đáo: chúng nhặt bọt biển biển và đeo chúng lên mõm như đeo găng tay. Hành vi này, được gọi là "bọt biển", giúp cá heo tìm kiếm cá ẩn dưới đáy đại dương.

Bọt biển hoạt động như một lớp bảo vệ, ngăn không cho đá sắc nhọn và san hô làm tổn thương mõm mỏng manh của chúng. Điều này không chỉ thể hiện sự tiên liệu mà còn cho thấy mức độ tự chăm sóc và giải quyết vấn đề môi trường ấn tượng.

Chúng học được hành vi này như thế nào?

Không phải tất cả cá heo đều có hành vi này—chỉ một số cá thể nhất định ở những khu vực cụ thể mới làm vậy. Điều thú vị hơn nữa là cách kiến ​​thức này được truyền lại. Theo một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature Communications năm 2011, hành vi sử dụng công cụ này chủ yếu được các bà mẹ truyền lại cho con gái. Điều này cho thấy một quá trình học hỏi văn hóa, tương tự như cách con người dạy con cái những kỹ năng thực tế.

Việc truyền đạt kiến ​​thức từ thế hệ này sang thế hệ khác làm nổi bật khả năng ghi nhớ dài hạn và học tập xã hội của cá heo, hai dấu hiệu của trí thông minh vượt trội.

Tại sao lại sử dụng công cụ?

Bạn có thể tự hỏi—tại sao cá heo lại cần công cụ? Cá heo ở Vịnh Cá Mập sống trong một môi trường mà một số loại con mồi bị chôn vùi dưới đáy biển gồ ghề hoặc sắc nhọn. Thay vì chỉ dựa vào tốc độ hoặc sonar, những con cá heo này thích nghi với môi trường xung quanh bằng cách sử dụng bọt biển để kiếm ăn một cách an toàn. Điều này làm tăng tỷ lệ thành công của chúng khi săn mồi và có thể làm giảm nguy cơ bị thương, mang lại cho chúng một lợi thế tiến hóa.

Ví dụ này cho thấy việc sử dụng công cụ ở cá heo không chỉ là một trò đùa ngẫu nhiên, mà là một sự thích nghi có ý nghĩa giúp cải thiện khả năng sống sót.

Các hành vi giống công cụ khác ở cá heo

Mặc dù việc dùng bọt biển để tìm kiếm là hành vi sử dụng công cụ được ghi chép rõ ràng nhất, các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những dấu hiệu khác cho thấy khả năng sử dụng công cụ hoặc giải quyết vấn đề ở cá heo. Ở một số vùng, người ta đã nhìn thấy cá heo ném vỏ sò để đẩy con mồi vào bên trong, hoặc sử dụng các dòng nước để dồn cá thành từng nhóm nhỏ để dễ dàng bắt. Một số cá heo nuôi nhốt thậm chí còn tạo ra các vòng bong bóng và điều khiển chúng một cách vui tươi, ám chỉ đến khả năng sáng tạo và nhận thức của chúng.

Mặc dù không phải tất cả những hành vi này đều đáp ứng định nghĩa khoa học nghiêm ngặt về "sử dụng công cụ", nhưng chúng cho thấy một trí thông minh linh hoạt và giàu trí tưởng tượng.

Điều này có ý nghĩa gì đối với khoa học?

Việc phát hiện ra việc sử dụng công cụ ở cá heo đã thúc đẩy các nhà khoa học xem xét lại những quan niệm truyền thống về trí thông minh ở động vật. Theo Tiến sĩ Janet Mann, một nhà sinh vật học, người đã nghiên cứu cá heo Shark Bay trong nhiều thập kỷ, "Đây là một hình thức văn hóa ở các loài động vật không phải người, điều mà chúng ta từng nghĩ chỉ có con người mới có."

Những phát hiện này củng cố thêm bằng chứng ngày càng tăng cho thấy trí thông minh không chỉ có ở động vật trên cạn hay linh trưởng. Động vật có vú biển đã phát triển những cách riêng để giải quyết các vấn đề phức tạp—thường cũng thông minh như động vật trên cạn.

Ý nghĩa đối với việc bảo tồn

Việc hiểu được cách sử dụng công cụ ở cá heo cũng có ý nghĩa thực tế đối với việc bảo tồn. Nếu một số quần thể cá heo có những hành vi đặc biệt như ăn bọt biển, việc bảo vệ những cộng đồng này trở nên cấp thiết hơn. Việc phá hủy môi trường sống hoặc tách cá heo mẹ và cá con không chỉ gây hại cho cá thể mà còn có thể dẫn đến mất đi những hành vi được truyền lại qua văn hóa.

Bạn có thể giúp đỡ như thế nào

Là một độc giả, bạn có thể tự hỏi mình có thể làm gì. Một bước đơn giản là ủng hộ các hoạt động thân thiện với đại dương—như giảm thiểu nhựa dùng một lần và lựa chọn hải sản bền vững—để bảo vệ hệ sinh thái biển mỏng manh nơi cá heo sinh sống. Việc giáo dục mọi người về trí thông minh của cá heo cũng thúc đẩy sự tôn trọng và thúc đẩy thay đổi chính sách.