Hãy nhắm mắt lại và tưởng tượng một âm thanh sâu lắng, tinh khiết đến mức nó lan truyền trong đại dương suốt nhiều ngày, xa hơn cả một chiếc máy bay phản lực có thể bay.

Âm thanh ấy trầm bổng theo những nhịp điệu gần như mang tính nhạc—những tiếng rền dài, tiếng tách sắc nét, những nhịp vọng ngân vang.

Đó chính là khúc hát của cá voi xanh. Không phải âm thanh ngẫu nhiên. Không chỉ là tiếng gọi. Mà là một bản nhạc có cấu trúc, luôn biến đổi, có thể vang xa hàng trăm dặm, từ bờ này đến bờ khác của cả một lưu vực đại dương. Chúng ta đã ghi nhận những khúc hát cá voi di chuyển hơn 800 km (500 dặm) — xa hơn hầu hết mọi loài động vật trên cạn có thể giao tiếp trong suốt cả đời. Và càng lắng nghe sâu, ta càng nhận ra: cá voi không chỉ tạo ra tiếng ồn. Chúng đang giao tiếp theo những cách mà con người mới chỉ bắt đầu hiểu được. Nhưng làm thế nào âm thanh có thể truyền đi xa đến vậy dưới nước? Và tại sao cá voi lại hát?

Tại sao âm thanh truyền xa hơn dưới nước

Trên đất liền, âm thanh nhanh chóng bị tiêu tán. Cây cối, gió, hay các tòa nhà đều tán xạ và hấp thụ nó. Nhưng dưới nước thì sao? Đó là một thế giới hoàn toàn khác.

Nước đặc hơn không khí, có nghĩa là sóng âm di chuyển nhanh hơn và mất ít năng lượng hơn. Trên thực tế, âm thanh truyền trong nước nhanh gấp bốn lần trong không khí. Nhưng tốc độ không phải là bí mật thật sự. Bí mật nằm ở kênh âm thanh tự nhiên của đại dương.

Sâu dưới đại dương—ở độ sâu khoảng 900 mét—tồn tại một lớp gọi là kênh SOFAR (Sound Fixing and Ranging). Tại đây, áp suất và nhiệt độ nước tạo ra một “xa lộ âm thanh”.

Khi cá voi cất tiếng hát, những âm thanh tần số thấp có thể rơi vào kênh này và bật nảy giữa các lớp nước, truyền đi hàng ngàn km mà gần như không mất đi cường độ.

Tiến sĩ Kate Stafford, một nhà hải dương học tại Đại học Washington, người đã theo dõi âm thanh cá voi ở Bắc Băng Dương và Thái Bình Dương, giải thích: “Nó giống như đại dương có sẵn một sợi cáp quang của riêng mình. Một tiếng hát duy nhất có thể đi từ Alaska đến Hawaii, nhờ vật lý chứ không phải sức mạnh”.

Đây là lý do vì sao các nhà khoa học có thể thu nhận khúc hát của cá voi xanh ở gần Sri Lanka và lần ngược về tận bãi ăn ở Nam Cực. Theo một nghĩa nào đó, đại dương chính là mạng lưới viễn thông tự nhiên cho giao tiếp đường dài.

Cá voi đang nói gì?

Không phải mọi âm thanh của cá voi đều là bài hát. Có:

• Clicks

– Dùng để định vị bằng tiếng vang (tìm thức ăn, định hướng).

• Tiếng gọi ngắn

– Giống như tín hiệu cảnh báo hay liên lạc giữa các cá thể.

• Bài hát

– Những chuỗi dài, lặp đi lặp lại, chủ yếu do cá voi lưng gù đực cất lên.

Và đúng vậy—bài hát của cá voi thật sự là “bài hát”. Không phải ngẫu nhiên. Chúng có nhịp điệu, cấu trúc, thậm chí còn thay đổi theo thời gian.

Ví dụ, cá voi lưng gù đực hát những chuỗi phức tạp kéo dài tới 30 phút—và lặp lại chúng hàng giờ liền. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng:

- Tất cả cá thể đực trong một khu vực hát cùng một phiên bản của bài hát.

- Bài hát thay đổi dần dần qua nhiều tuần, nhiều tháng—giống như một bản hit nhạc pop được “remix” liên tục.

- Cá voi ở đại dương này có thể “bắt sóng” bài hát từ đại dương khác, cách xa hàng ngàn km. “Đó là sự truyền thụ văn hóa”, Tiến sĩ Ellen Garland, nhà sinh học biển tại Đại học St. Andrews, cho biết. “Một con sáng tạo, những con khác bắt chước. Nó giống như hiện tượng một xu hướng âm nhạc lan truyền toàn cầu”.

Nhưng tại sao? Giả thuyết phổ biến nhất: mục đích giao phối. Giống như tiếng hót chim, bài hát của cá voi lưng gù có thể thu hút cá cái hoặc thể hiện sức mạnh với đối thủ. Tuy nhiên, một số nhà khoa học tin rằng các bài hát còn giúp cá voi điều phối di cư hoặc duy trì sự gắn kết xã hội qua khoảng cách mênh mông.

Ngôn ngữ ẩn dưới những con sóng

Điều thật sự khiến ta kinh ngạc: chúng ta đã ghi âm tiếng cá voi suốt hơn 60 năm, nhưng vẫn chưa hiểu được hầu hết ý nghĩa. Chúng ta có thể mô tả các mô hình. Có thể theo dõi sự thay đổi. Nhưng không thể dịch.

Nó có mang tính cảm xúc? Nó có phải tín hiệu định vị? Nó có truyền tải thông tin về thức ăn, nguy hiểm, hay bản sắc cá thể? Có lẽ là tất cả những điều trên. Và không chỉ cá voi lưng gù.

- Cá voi xanh dùng các xung siêu trầm (chỉ 10 Hz)—sâu đến mức hầu hết con người không thể nghe được.

- Cá voi vây hát theo nhịp đều đặn, như máy đếm nhịp, có thể để đồng bộ hóa trên khắp các lưu vực đại dương.

- Cá voi có răng dùng những “mẫu click” có nhịp điệu gọi là codas—một số nhà nghiên cứu tin rằng đây là “tên gọi” hay ký hiệu của nhóm.

Mỗi loài có một “phong cách âm nhạc” riêng. Gộp lại, chúng tạo nên một bản giao hưởng bí ẩn dưới lòng biển sâu.

Những mối đe dọa với thế giới âm thanh của đại dương

Thế nhưng, hệ thống giao tiếp cổ xưa này đang bị đe dọa. Tiếng ồn từ tàu thuyền, sonar và khoan dầu ngoài khơi tạo ra một “tiếng gầm” liên tục dưới nước, có thể lấn át hoàn toàn tiếng hát cá voi. Hãy tưởng tượng bạn đang cố nghe một lời thì thầm trong một buổi hòa nhạc rock.

Các nghiên cứu cho thấy, cá voi đôi khi:

• Hát to hơn để át tiếng ồn.

• Thay đổi cao độ hoặc thời gian cất tiếng.

• Ngừng hát hẳn khi ở trong vùng quá ồn.

Tiến sĩ Stafford cảnh báo: “Nếu cá voi không thể giao tiếp xuyên đại dương, điều đó có thể phá vỡ chu kỳ giao phối, di cư, thậm chí ảnh hưởng đến sự sinh tồn. Chúng ta không chỉ làm ô nhiễm nước mà còn đang làm ô nhiễm cả âm thanh”. Việc bảo vệ các vùng biển yên tĩnh giờ đây trở thành trọng tâm của công tác bảo tồn đại dương.

Lần tới khi bạn đứng bên bờ biển, hãy dừng lại một chút. Ẩn sâu dưới làn sóng, cách bờ hàng dặm, có thể một con cá voi đang ngân nga khúc hát bắt đầu từ nhiều ngày trước, trôi dạt trong lòng đại dương như một thông điệp trong chai. Có thể chúng ta sẽ không bao giờ thật sự hiểu ý nghĩa. Nhưng chúng ta có thể lựa chọn lắng nghe và gìn giữ sự tĩnh lặng cần thiết để khúc hát ấy được vang xa.

Bạn đã bao giờ nghe thấy tiếng hát của cá voi chưa? Hay bạn có từng tự hỏi đại dương còn đang “nói” điều gì khác? Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn—cùng nhau ta sẽ khám phá những điều kỳ diệu ẩn giấu nơi biển cả!