Một buổi chiều mưa, bạn đang cuộn tròn trên ghế sofa, cảm thấy khó chịu. Chưa kịp nói lời nào, chú chó đã chạy đến và đặt đầu lên đùi bạn. Trùng hợp sao?
Hay có điều gì sâu xa hơn đang diễn ra trong cái đầu lông lá ấy? Nhiều người nuôi thú cưng quả quyết rằng thú cưng của họ có thể "cảm nhận" được cảm xúc của họ—nhưng khoa học thực sự nói gì? Chào mừng bạn đến với thế giới tâm lý thú cưng đầy hấp dẫn và yên tĩnh.
Những điều chúng ta biết về khả năng phát hiện cảm xúc ở thú cưng
Hãy bắt đầu với điều này: thú cưng, đặc biệt là chó và mèo, dường như phản ứng với các tín hiệu cảm xúc của con người. Nhưng câu hỏi thực sự là—liệu chúng có hiểu cảm xúc theo cách con người làm không?
Nghiên cứu cho thấy động vật không diễn giải cảm xúc bằng nhận thức như con người. Thay vào đó, chúng dựa vào sự kết hợp giữa giọng nói, biểu cảm khuôn mặt, tư thế và mùi hương để đánh giá cảm xúc của chúng ta.
1. Ví dụ, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng chó có thể phân biệt được khuôn mặt vui vẻ và tức giận—ngay cả khi chỉ được xem hình ảnh. Năm 2015, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Current Biology cho thấy chó có thể kết hợp biểu cảm khuôn mặt với giọng nói tương ứng (ví dụ: khuôn mặt vui vẻ với giọng điệu vui vẻ).
2. Mèo, tuy độc lập hơn, nhưng cũng có thể nhận ra sự thay đổi về cao độ giọng nói và tâm trạng của con người. Chúng có thể không vội vã đến an ủi bạn, nhưng chúng có thể ở gần hơn hoặc tránh giao tiếp bằng mắt tùy thuộc vào trạng thái của bạn.
Vậy nên, thú cưng có lẽ không hiểu được nỗi buồn hay sự lo lắng theo cách mà một nhà trị liệu có thể hiểu. Nhưng chúng lại cực kỳ nhạy bén với những tín hiệu cho biết có điều gì đó không ổn.
Bản năng hay sự đồng cảm?
Một trong những cuộc tranh luận lớn nhất trong tâm lý học thú cưng là liệu thú cưng hành động vì sự đồng cảm hay chỉ đơn giản là do điều kiện. Khi chú chó của bạn cuộn tròn bên cạnh bạn khi bạn buồn, liệu nó đang cố gắng an ủi bạn - hay phản ứng với sự tĩnh lặng, im lặng hoặc thay đổi mùi hương của bạn?
Đây là nơi khoa học trở nên tinh tế:
1. Hành vi học được: Thú cưng thường lặp lại những hành vi nhận được sự củng cố tích cực. Nếu việc âu yếm bạn trong một ngày tồi tệ dẫn đến việc được thưởng hoặc khen ngợi sau đó, chúng có khả năng sẽ làm lại điều đó.
2. Lây lan cảm xúc: Thuật ngữ này đề cập đến việc một con vật bắt chước tâm trạng của bạn mà không hoàn toàn hiểu được. Nói cách khác, nếu bạn buồn, chú chó của bạn có thể tỏ ra thờ ơ - không phải vì thông cảm, mà vì nó đang bắt chước năng lượng của bạn.
3. Đồng cảm thực sự? Một số nghiên cứu cho thấy chó có thể thể hiện sự đồng cảm cơ bản. Ví dụ, một nghiên cứu năm 2012 của Animal Cognition cho thấy chó cố gắng an ủi người đang khóc - kể cả người lạ - thường xuyên hơn những người chỉ nói chuyện hoặc ngân nga. Điều đó cho thấy phản ứng của chúng không chỉ là những kiểu khen thưởng quen thuộc.
Mèo thì khó tính hơn. Chúng có thể không thể hiện sự quan tâm một cách rõ ràng, nhưng những hành vi tinh tế của chúng - chẳng hạn như chớp mắt chậm rãi, đi theo bạn từ phòng này sang phòng khác, hoặc ngủ gần chân bạn - có thể là phiên bản kết nối thầm lặng của chúng.
Thú cưng có thể cảm nhận được những khó khăn về sức khỏe tâm thần không?
Ngày càng có nhiều sự quan tâm đến việc liệu thú cưng có thể phát hiện các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo lắng, trầm cảm, hay thậm chí là các cơn hoảng loạn hay không.
• Chó được huấn luyện làm động vật hỗ trợ tâm thần có thể nhận ra các dấu hiệu ban đầu của cơn hoảng loạn và ngăn chặn nó bằng cách huých nhẹ hoặc dựa vào người.
• Một số chủ vật nuôi cho biết thú cưng của họ có hành vi khác thường ngay trước khi cơn trầm cảm ập đến - trở nên bảo vệ, bám dính hoặc bồn chồn hơn.
Mặc dù không phải tất cả thú cưng đều có trực giác này, nhưng rõ ràng là một số hành vi nhất định - chẳng hạn như thay đổi mùi hương, nhịp thở và ngôn ngữ cơ thể - có thể được nhận biết ngay cả khi không được huấn luyện.
Cách thắt chặt mối liên kết tình cảm với thú cưng
Nếu bạn muốn củng cố mối liên kết tình cảm với thú cưng, dưới đây là một vài gợi ý được khoa học chứng minh:
1. Sự nhất quán xây dựng lòng tin – Duy trì thói quen cho ăn, dắt thú cưng đi dạo và thể hiện tình cảm.
2. Thường xuyên trò chuyện với chúng – Thú cưng phản ứng với giọng điệu, vì vậy ngay cả khi chúng không hiểu lời bạn nói, chúng vẫn có thể nhận biết được nhịp điệu cảm xúc.
3. Giao tiếp bằng mắt – Đặc biệt là với chó, giao tiếp bằng mắt nhẹ nhàng có thể kích hoạt sự giải phóng oxytocin ("hormone tình yêu") ở cả hai bên.
4. Tôn trọng ranh giới của chúng – Không phải thú cưng nào cũng muốn gần gũi liên tục. Hiểu được vùng an toàn của chúng sẽ củng cố lòng tin.
Vậy... chúng có "thực sự" hiểu bạn không?
Câu trả lời ngắn gọn là: thú cưng không "hiểu" cảm xúc như chúng ta, nhưng chúng cảm nhận chúng theo những cách mạnh mẽ. Chó có thể là bậc thầy về mặt cảm xúc trong lĩnh vực này, nhưng ngay cả những chú mèo lạnh lùng cũng có thể khiến bạn ngạc nhiên với trực giác thầm lặng của chúng.
Cho dù đó là sự đồng cảm thực sự hay hành vi được học hỏi, sự thoải mái mà bạn cảm nhận được là thật—và cuối cùng, đó có thể là điều quan trọng nhất.
Lần tới khi thú cưng cuộn tròn bên bạn sau một ngày mệt mỏi, đừng lo lắng về việc giải mã động cơ. Hãy để khoảnh khắc đó là chính nó: một kết nối lặng lẽ, ấm áp, kết nối hai kiểu tâm trí rất khác biệt.
Bạn đã bao giờ cảm thấy thú cưng của mình hiểu được cảm xúc của bạn trước cả khi bạn nói ra chưa? Hãy chia sẻ câu chuyện của bạn - bạn có thể ngạc nhiên vì điều này rất phổ biến.
