Khi nghĩ đến cá mập, hầu hết chúng ta đều hình dung đến hàm răng sắc nhọn, vây lướt sóng và những cú tấn công chớp nhoáng.

Chúng thường được miêu tả như những tay săn mồi tối thượng dưới đại dương. Nhưng bạn có biết rằng những sinh vật hùng mạnh này cũng cần được nghỉ ngơi—giống như chúng ta?

Ẩn sau vẻ ngoài đáng sợ ấy là một điều gì đó thật gần gũi. Cá mập có gia đình, phải tìm kiếm thức ăn để sinh tồn, và vâng—chúng cũng ngủ. Nhưng làm thế nào một loài sinh vật luôn chuyển động không ngừng lại có thể “chợp mắt”? Hãy cùng lặn sâu vào bí ẩn dưới đại dương này.

Thực Hư Chuyện Cá Mập Ngủ

Chúng ta luôn tò mò—cá mập ngủ như thế nào? Trong nhiều năm, các nhà khoa học đã cố gắng khám phá bí mật giấc ngủ của cá mập. Nhưng trước khi tìm hiểu thói quen ngủ của chúng, ta cần phá bỏ định kiến xưa cũ. Cá mập không chỉ là những kẻ săn mồi. Cơ thể chúng chứa đựng nhiều điều thích nghi độc đáo. Để tiếp cận chủ đề này, trước tiên ta phải hỏi: ngủ là gì? Ở phần lớn loài động vật, ngủ đồng nghĩa với việc bất động, thả lỏng cơ thể và giảm sự nhận thức về môi trường xung quanh. Một số loài như cá mập chanh đã được quan sát thấy nằm yên nghỉ trên đáy biển. Cá mập reef đầu trắng thường nấp trong hang động không di chuyển, và cá mập y tá trong bể thủy sinh thường xuyên nằm bất động hàng giờ liền.

Nửa Mở Mắt, Nửa Cảnh Giác

Một dấu hiệu khác của giấc ngủ là hành vi của mắt. Ví dụ, cá mập y tá thường nghỉ ngơi với đôi mắt mở hé. Nếu phản ứng của cá mập với môi trường xung quanh giảm đi—chẳng hạn khi nó không còn để ý đến thợ lặn gần đó—thì có thể nó đang ngủ. Nhưng có một vấn đề: nhiều loài cá mập phải bơi liên tục để đẩy nước qua mang nhằm hô hấp. Vậy chúng ngủ kiểu gì khi không thể dừng lại? Đây chính là lúc cơ chế “giấc ngủ sóng chậm bán cầu đơn” (unihemispheric slow-wave sleep – USWS) phát huy. Nghĩa là một nửa bộ não của cá mập nghỉ ngơi trong khi nửa còn lại vẫn tỉnh táo. Đó là một giải pháp thiên tài—cho phép chúng vừa cảnh giác trước hiểm nguy, vừa hít thở, lại vừa được nghỉ ngơi.

Thích Nghi Với Giấc Ngủ Không Cần Dừng Lại

Các loài cá mập khác nhau đã tiến hóa ra nhiều cách khác nhau để thở trong lúc nghỉ ngơi. Cá mập trắng lớn, ví dụ, phụ thuộc vào phương thức gọi là “thông khí cưỡng bức” (ram ventilation)—chúng phải bơi để dòng nước chảy qua mang. Ngược lại, cá mập y tá lại sử dụng cơ vùng miệng và cổ để bơm nước qua mang. Một số loài còn có cấu trúc đặc biệt gọi là “spiracle” (lỗ thở) phía sau mắt, giúp hút nước khi chúng nằm yên. Những cơ chế thông minh này giúp cá mập nhận đủ oxy mà không cần di chuyển.

Nghiên Cứu Về Giấc Ngủ Của Cá Mập: Những Gì Ta Biết Đến Nay

Năm 2020, giới khoa học đã có một bước đột phá. Họ phát hiện cá mập hổ và cá mập wobbegong tua có nhịp trao đổi chất chậm hơn và độ cảnh giác thấp hơn vào những thời điểm nhất định—cho thấy chúng thực sự đang ngủ. Đôi khi mắt chúng nhắm lại, nhưng cũng có lúc vẫn mở. Cơ thể chúng nằm dẹp xuống, song song với đáy biển.

Mỗi Loài Một Kiểu Ngủ

Không phải loài cá mập nào cũng ngủ giống nhau. Ví dụ, cá mập reef xám thích nghỉ ngơi trong các hang hoặc khe đá ngầm. Những nơi này không chỉ giúp giảm chuyển động mà còn bảo vệ chúng khỏi kẻ thù và dòng chảy mạnh. Cá mập trắng lớn—nổi tiếng với khả năng bơi xa—có kiểu nghỉ ngơi rất riêng. Các nhà khoa học đã quan sát thấy hành vi gọi là “bơi lên xuống hình yo-yo”, nơi chúng di chuyển lên rồi lại hạ xuống trong cột nước. Cách này giúp chúng nghỉ ngơi mà vẫn giữ được chuyển động cần thiết.

Giấc Ngủ Ở Cá Mập Vẫn Là Bí Ẩn Đang Mở Rộng

Thời gian và cách ngủ của cá mập thay đổi tùy loài. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy cá mập wobbegong tua có thể bước vào giấc ngủ chỉ sau năm phút nằm yên, được đánh dấu bằng việc trao đổi chất giảm mạnh. Cá mập hổ dường như cũng nghỉ ngơi vào ban đêm, khi hoạt động của chúng giảm xuống. Trong suốt 400 triệu năm tiến hóa, cá mập đã phát triển những cơ chế thích nghi tuyệt vời. Khả năng nghỉ ngơi trong khi vẫn bơi cho thấy tiến hóa đã tinh chỉnh khả năng sinh tồn của chúng như thế nào. Giấc ngủ USWS mang đến sự cân bằng hoàn hảo—vừa được nghỉ, vừa luôn tỉnh táo.

Muốn Tận Mắt Thấy Cá Mập Ngủ?

Với những người yêu lặn, việc được bơi cạnh cá mập là trải nghiệm không thể nào quên. Chứng kiến chúng trong môi trường tự nhiên vừa khiến ta khiêm nhường vừa đầy phấn khích. Nó cũng nhắc nhở chúng ta rằng cá mập đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái biển. Dù là chuyển động uyển chuyển của cá mập reef hay kích thước khổng lồ của cá mập voi, chúng đều khiến chúng ta không khỏi thán phục. Muốn hiểu hơn về đại dương? Bạn có thể tham gia các khóa học về sinh thái biển hoặc bảo tồn cá mập để khám phá thêm về hệ sinh thái mong manh này. Nếu bạn mới bắt đầu, khóa học lặn biển căn bản là một lựa chọn tuyệt vời. Và nếu bạn yêu cảm giác tự do trong làn nước, freediving sẽ mang đến một trải nghiệm hoàn toàn mới.

Không Chỉ Con Người Mới Cần Nghỉ Ngơi

Vì vậy, các bạn ơi, lần tới khi bạn nghĩ đến cá mập như những cỗ máy săn mồi không biết mệt, hãy nhớ—chúng cũng biết… chợp mắt! Cách mà cá mập nghỉ ngơi trong khi vẫn cảnh giác là minh chứng cho sự thông minh tuyệt vời của tự nhiên. Cá mập dạy ta rằng ngay cả những sinh vật quyền lực nhất cũng cần nghỉ ngơi.

Hãy tiếp tục đồng hành cùng nhau trong hành trình khám phá đại dương. Nếu bạn từng thấy cá mập khi lặn, hãy kể cho chúng tôi nghe—chúng tôi rất mong được lắng nghe những chuyến phiêu lưu dưới biển của bạn!