Chúng ta đều biết cảm giác khi tâm trí lang thang. Thật vậy, đây là một trải nghiệm rất phổ biến đối với nhiều người.
Như William James, người cha của tâm lý học hiện đại, từng nói, tâm trí chúng ta giống như những chú chim, liên tục di chuyển giữa bay và đậu! Sự thoáng qua của những suy nghĩ này có thể khiến chúng ta khó tập trung, đặc biệt là khi chúng ta thiếu động lực.
Không có gì lạ khi thấy mình nghĩ về những thứ không liên quan – quá khứ, tương lai, những việc cần làm hoặc thậm chí những việc đã quên. Hiện tượng này, được gọi là "tâm trí lang thang", thường khiến chúng ta mất phương hướng trong thời khắc hiện tại.
Nhưng điều gì xảy ra khi chúng ta đi xa hơn một bước? Điều gì xảy ra nếu tâm trí của chúng ta hoàn toàn trống rỗng, khiến chúng ta cảm thấy như không biết mình đang ở đâu hay đang làm gì? Trải nghiệm này được gọi là "tâm trí trống rỗng", và nó xảy ra thường xuyên hơn chúng ta tưởng, đặc biệt khi chúng ta mệt mỏi hoặc bị căng thẳng.
Nếu chúng ta rơi vào trạng thái trống rỗng này trong những khoảnh khắc quan trọng, chẳng hạn như khi đang lái xe, làm bài thi hoặc thuyết trình, hậu quả có thể rất nghiêm trọng. Thêm vào đó, thiếu ngủ thường làm cho hiện tượng này tệ hơn.
Trong một nghiên cứu thú vị được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế (Nature Communications), chúng tôi đã khám phá những gì xảy ra trong não bộ khi tâm trí lang thang và trống rỗng. Bằng cách theo dõi hoạt động não bộ của những người trẻ khỏe mạnh trong lúc họ thực hiện một nhiệm vụ đơn điệu, chúng tôi đã có thể đánh giá sự chú ý và hiệu suất của họ.
Ngẫu nhiên, chúng tôi sẽ ngắt lời họ để hỏi liệu họ đang tập trung vào nhiệm vụ, đang lang thang trong tâm trí hay đang rơi vào trạng thái trống rỗng. Đồng thời, chúng tôi sử dụng điện não đồ (EEG) để ghi lại các nhịp điệu của não bộ.
Điều chúng tôi phát hiện rất thú vị. Khi mọi người mệt mỏi, những sóng chậm giống như khi ngủ – một dạng hoạt động não bộ liên quan đến giấc ngủ – có thể được phát hiện ở một số phần nhất định trong não, ngay cả khi họ đang tỉnh táo. Hiện tượng này, được gọi là "giấc ngủ cục bộ", có thể xem như một giai đoạn ngắn của giấc ngủ trong trạng thái thức, gây ảnh hưởng đến khả năng tập trung và nhận thức của chúng ta. Hóa ra, những sóng chậm giống như giấc ngủ này không phải là hiện tượng toàn bộ hoặc không gì cả mà có thể xuất hiện ở những khu vực cụ thể của não bộ.
Chúng tôi nhận thấy rằng sự xuất hiện của những sóng chậm này có thể dự đoán khi nào xảy ra tình trạng tâm trí lang thang hoặc trống rỗng. Sóng chậm ở các vùng trán của não, chịu trách nhiệm kiểm soát hành động và suy nghĩ, có liên quan đến sự bốc đồng và tâm trí lang thang. Ngược lại, sóng chậm ở các vùng phía sau của não, nơi xử lý cảm giác, lại liên quan đến trạng thái trì trệ và trống rỗng. Phát hiện này cho thấy giấc ngủ cục bộ, khi xuất hiện ở các khu vực nhất định của não bộ, có thể mang lại những ảnh hưởng nhận thức khác nhau tùy thuộc vào vùng bị ảnh hưởng.
Khám phá này có thể giúp chúng ta hiểu tại sao chúng ta mất tập trung và gặp phải những khoảng thời gian giảm chú ý trong suốt cả ngày. Ngay cả khi chúng ta không bị thiếu ngủ hoặc không mắc bệnh lý nào, các phần của não bộ vẫn có thể "ngừng hoạt động" mà chúng ta không nhận ra. Điều này có thể xảy ra trong những nhiệm vụ nhàm chán, lặp đi lặp lại, chính là những gì chúng tôi đã kiểm tra trong nghiên cứu này. Đây là một hiện tượng bình thường – não bộ liên tục cố gắng cân bằng giữa trạng thái tỉnh táo và giấc ngủ.
Nghiên cứu này mang lại ánh sáng mới cho cách giấc ngủ và trạng thái tỉnh táo cùng tồn tại trong não bộ, mở ra một góc nhìn mới về những lần lơ đãng hàng ngày mà chúng ta đều trải qua. Dù chúng ta không luôn nhận ra điều đó, não bộ của chúng ta liên tục chuyển đổi giữa các trạng thái tỉnh táo và giấc ngủ, điều này ảnh hưởng rất nhiều đến khả năng tập trung và nhận thức của chúng ta!
