Với nhiều người, việc nhớ lại một sự kiện cụ thể không quá khó khăn. Tuy nhiên, hiện tượng mất trí nhớ dường như là điều không thể tránh khỏi ở hai giai đoạn cuộc đời là khi về già và khi còn bé.

Nếu sự mất trí nhớ ở người cao tuổi có thể được lý giải bởi sự suy giảm chức năng sinh lý, thì tình trạng "mất trí nhớ" ở trẻ nhỏ lại khó lý giải hơn.

Tuổi thơ được xem là khoảng thời gian quý giá nhất để học hỏi và phát triển, khi mỗi người dần hoàn thiện các kỹ năng quan trọng như tập nói, tập đi. Một số nghiên cứu còn chỉ ra rằng quá trình phát triển trí tuệ đã bắt đầu từ trong bụng mẹ. Thế nhưng, hầu như không ai có thể nhớ được những lời nói đầu tiên của mình hay những người bạn đầu đời. Vậy điều gì đã xảy ra với những ký ức ấy?

Trí nhớ, ngôn ngữ và nhận thức về bản thân

Một nghiên cứu lâu đời cho rằng trẻ dưới bảy tuổi không thể hình thành ký ức ổn định, dẫn đến việc quên lãng là điều không thể tránh khỏi. Tuy nhiên, một loạt thí nghiệm vào những năm 1980 đã chỉ ra rằng trẻ em bắt đầu hình thành ký ức từ khi ba tuổi. Thậm chí, trẻ sơ sinh sáu tháng tuổi có thể ghi nhớ sự việc trong ít nhất một ngày, còn trẻ hai tuổi có thể nhớ lại các sự kiện từ một năm trước. Đến bốn tuổi rưỡi, trẻ có thể nhớ được 80% các sự kiện xảy ra khi chúng ba tuổi, nhưng tỷ lệ này giảm xuống còn 40% khi trẻ đạt bảy tuổi rưỡi.

Những phát hiện này cho thấy trẻ em hoàn toàn có khả năng ghi nhớ và phục hồi ký ức. Nhưng tại sao các ký ức này lại nhanh chóng bị phai mờ sau bảy tuổi? Các nhà nghiên cứu hiện tập trung vào việc tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến sự mất trí nhớ thay vì đặt câu hỏi liệu trẻ nhỏ có khả năng ghi nhớ hay không. Ngôn ngữ và ý thức về bản thân là hai yếu tố then chốt trong quá trình này.

Ngôn ngữ dường như ảnh hưởng đến trí nhớ tuổi thơ. Trong một thí nghiệm, các nhà nghiên cứu đã phỏng vấn những đứa trẻ từng đến phòng cấp cứu vì chấn thương nhẹ. Những trẻ có thể mô tả sự kiện bằng lời ngay tại thời điểm đó có khả năng nhớ lại tốt hơn sau năm năm so với những trẻ không thể diễn đạt bằng ngôn ngữ. Điều này cho thấy những trải nghiệm không được chuyển hóa thành ngôn ngữ có thể bị lãng quên. Từ một đến sáu tuổi, khi khả năng ngôn ngữ phát triển vượt bậc thì năng lực ghi nhớ của trẻ cũng được cải thiện.

Một yếu tố quan trọng khác là ý thức về bản thân. Ý thức này thường phát triển từ 18 đến 24 tháng tuổi, khi trẻ bắt đầu sử dụng những từ như "bạn" cho thấy sự nhận thức về cái tôi đang dần hình thành. Nghiên cứu cho thấy, ở các nền văn hóa đề cao trải nghiệm cá nhân và cảm xúc như Bắc Mỹ và châu Âu, trẻ em thường nhớ được ký ức tuổi thơ sớm và chi tiết hơn. Ngược lại, ở những nền văn hóa ưu tiên các giá trị cộng đồng và chuẩn mực xã hội như châu Á và châu Phi, ký ức tuổi thơ lại ít cụ thể hơn.

Mặc dù ngôn ngữ và ý thức bản thân giúp tăng cường trí nhớ, song vẫn có những yếu tố khác dẫn đến sự mất đi ký ức tuổi thơ.

Các thí nghiệm về thần kinh

Các nhà khoa học nhận thấy rằng không phải mọi ký ức thời thơ ấu đều bị mất đi. Chẳng hạn, các kỹ năng như đi bộ, bơi, và đạp xe vẫn được giữ lại, trong khi những ký ức cụ thể về sự kiện lại dễ dàng phai nhạt. Hippocampus, một khu vực trong thùy thái dương của não, làm nhiệm vụ lọc và lưu trữ tạm thời thông tin trước khi chuyển các chi tiết quan trọng đến vùng lưu trữ ký ức dài hạn.

Với tốc độ hình thành khoảng 700 kết nối thần kinh mới mỗi giây ở trẻ sơ sinh, các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu để kiểm tra liệu hiện tượng này có liên quan đến việc mất ký ức hay không. Một nghiên cứu từ Đại học Toronto đã tìm hiểu mối liên hệ giữa sự sinh sản thần kinh (neurogenesis) và khả năng giữ ký ức. Trong một thí nghiệm, chuột được huấn luyện để liên kết cú sốc điện nhẹ với một môi trường cụ thể. Một số con chuột được khuyến khích chạy bánh xe để thúc đẩy sự sinh sản thần kinh, và kết quả là khi quay lại môi trường cũ chúng hầu như quên đi nỗi sợ, trong khi những con không trải qua sự kích thích này vẫn nhớ rõ.

Trong một thí nghiệm khác, những con chuột non được cho uống một loại thuốc làm chậm sự phát triển thần kinh. Các nhà khoa học giả định rằng những con chuột này sẽ giữ ký ức lâu hơn và kết quả đã chứng minh giả thuyết trên là đúng, cho thấy rằng sự tăng trưởng thần kinh nhanh có thể cản trở khả năng lưu giữ ký ức.

Nguyên nhân chính: Tế bào thần kinh mới

Các nghiên cứu đã xác định nguyên nhân chính gây mất ký ức tuổi thơ chính là sự sinh sản tế bào thần kinh mới. Theo các nhà nghiên cứu suy đoán rằng trong giai đoạn phát triển, động vật có vú tạo ra tế bào thần kinh trong hippocampus với tốc độ cao, đặc biệt ở vùng dentate gyrus. Những tế bào mới này cạnh tranh với các tế bào thần kinh hiện có, làm xáo trộn các kết nối cũ và gây gián đoạn các mạch ký ức đã được hình thành. Phần lớn kết nối ban đầu này dần bị loại bỏ và dẫn đến việc mất ký ức.

Trước bảy tuổi, sự cạnh tranh giữa các tế bào thần kinh diễn ra đặc biệt mạnh mẽ. Đến khi bảy tuổi, hippocampus dần ổn định kết nối và cho phép lưu giữ ký ức mang tính sự kiện.

Liệu ký ức tuổi thơ có khôi phục được không?

Việc tìm lại những ký ức tuổi thơ đã mất là điều gần như không thể. Các kết nối thần kinh bị "xóa bỏ" không thể khôi phục và các ký ức còn lại thường bị bóp méo theo thời gian. Trong một thí nghiệm năm 1995, các nhà khoa học đã kể lại những câu chuyện tuổi thơ cho người tham gia – một số là thật và một số là giả. Câu chuyện giả về việc bị lạc trong trung tâm thương mại khi năm tuổi đã khiến 25% người tham gia tin rằng nó là thật. Thậm chí sau khi biết đó là câu chuyện là không có thật, một số vẫn tin rằng nó đã xảy ra. Điều này cho thấy rằng các ký ức thời thơ ấu có thể chứa các yếu tố hư cấu hoặc vay mượn từ những câu chuyện khác.

Với sự sinh sản thần kinh không ngừng, gần như không thể ngăn chặn ký ức tuổi thơ phai nhạt. Tuy nhiên, chính tính linh hoạt thần kinh này đã giúp trẻ nhỏ thể hiện khả năng học tập và ghi nhớ đáng kinh ngạc.

Việc mất đi ký ức tuổi thơ có thể là một điều đáng tiếc nhưng đó là sự đánh đổi để não bộ có thể thích nghi và phát triển một cách phi thường.